http://hdl.handle.net/123456789/2736 2026-11-01T15:14:41Z 2026-11-01T15:14:41Z А.Б. Омарова, Ш.Б. Маликова Ж. C. Сапарбекова http://hdl.handle.net/123456789/2797 2026-10-22T09:13:04Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Использование больших данных и искусственного интеллекта для укрепления продовольственной безопасности: технологические и правовые подходы Authors: А.Б. Омарова, Ш.Б. Маликова; Ж. C. Сапарбекова Abstract: Целью статьи является синтез современных технологических решений на базе больших данных и искусственного интеллекта для обеспечения пищевой безопасности и прослеживаемости, а также анализ правовых режимов, определяющих допустимость и требования к их применению в Казахстане, Евразийском экономическом союзе и Европейском союзе. Методологию составляет нарративный обзор нормативных актов, международных стандартов и научных публикаций с фокусом на интеграции цифровых технологий, управлении рисками, защите персональных данных, прозрачности алгоритмов. Уделено внимание системе управления безопасностью пищевых продуктов НАССР. Показано, что сочетание ISO 22000 и ISO 22005 с моделью событий GS1 EPCIS, датчиками IoT и алгоритмами машинного обучения обеспечивает ускоренную идентификацию опасностей, отзывы продукции и повышение достоверности доказательств при проверках. Предложена практическая дорожная карта «compliance-by-design»: определение единицы прослеживаемости. Сделан вывод о необходимости междисциплинарной интеграции технологических и правовых решений для устойчивого повышения безопасности продуктов питания. Научная статья подготовлена в рамках финансирования по научным и (или) научно-техническим программам на 2024-2026 годы, направленная на реализацию проекта ИРН AP23489796 «Проблемы регламентации правового режима больших данных (Big Data): отечественный и международный опыт», финансируемого Комитетом науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан.; Мақалада үлкен деректер мен жасанды интеллект негізіндегі заманауи технологиялық шешімдердің тағам қауіпсіздігі мен өнімді қадағалаудағы рөлі қарастырылған. Қазақстан, Еуразиялық экономикалық одақ және Еуропалық одақ аясындағы құқықтық режимдер мен олардың қолдану талаптарына талдау жасалды. Зерттеу әдіснамасы - нормативтік актілер мен халықаралық стандарттарға, сондай-ақ ғылыми жарияланымдарға негізделген нарративтік шолу. HACCP жүйесіне цифрлық технологияларды енгізу, тәуекелдерді басқару, дербес деректерді қорғау, алгоритмдердің ашықтығы мен киберқауіпсіздік мәселелеріне ерекше назар аударылған. ISO 22000 және ISO 22005 стандарттарының GS1 EPCIS, IoT сенсорлары және машиналық оқыту алгоритмдерімен үйлесімі қауіпті факторларды жедел анықтауға және өнімді тиімді кері қайтарып алуға мүмкіндік беретіні көрсетілді. Авторлар «compliance by design» тәсілі негізінде құқықтық және технологиялық шешімдерді біріктірудің маңыздылығын көрсетті. Ғылыми мақала ИРН AP23489796 «Үлкен деректердің (Big Data) құқықтық режимін реттеу мәселелері: отандық және халықаралық тәжірибе» жобасы бойынша Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің ғылым комитеті қаржыландырған 2024-2026 жж. арналған ғылыми және ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру шеңберінде дайындалған.; Мақалада үлкен деректер мен жасанды интеллект негізіндегі заманауи технологиялық шешімдердің тағам қауіпсіздігі мен өнімді қадағалаудағы рөлі қарастырылған. Қазақстан, Еуразиялық экономикалық одақ және Еуропалық одақ аясындағы құқықтық режимдер мен олардың қолдану талаптарына талдау жасалды. Зерттеу әдіснамасы - нормативтік актілер мен халықаралық стандарттарға, сондай-ақ ғылыми жарияланымдарға негізделген нарративтік шолу. HACCP жүйесіне цифрлық технологияларды енгізу, тәуекелдерді басқару, дербес деректерді қорғау, алгоритмдердің ашықтығы мен киберқауіпсіздік мәселелеріне ерекше назар аударылған. ISO 22000 және ISO 22005 стандарттарының GS1 EPCIS, IoT сенсорлары және машиналық оқыту алгоритмдерімен үйлесімі қауіпті факторларды жедел анықтауға және өнімді тиімді кері қайтарып алуға мүмкіндік беретіні көрсетілді. Авторлар «compliance by design» тәсілі негізінде құқықтық және технологиялық шешімдерді біріктірудің маңыздылығын көрсетті. Ғылыми мақала ИРН AP23489796 «Үлкен деректердің (Big Data) құқықтық режимін реттеу мәселелері: отандық және халықаралық тәжірибе» жобасы бойынша Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің ғылым комитеті қаржыландырған 2024-2026 жж. арналған ғылыми және ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру шеңберінде дайындалған.; The paper reviews modern technological solutions based on big data and artificial intelligence for ensuring food safety and traceability, and analyzes the legal frameworks governing their application in Kazakhstan, the Eurasian Economic Union, and the European Union. The study employs a narrative review of regulatory acts, international standards, and academic publications focusing on the integration of digital technologies into HACCP systems, official control, risk management, data protection, algorithmic transparency, and cyber resilience. It is demonstrated that combining ISO 22000 and ISO 22005 with the GS1 EPCIS event model, IoT sensors, and machine learning algorithms enables faster hazard identification, targeted product recalls, and improved evidentiary reliability in audits, provided compliance with GDPR, the EU AI Act, NIS2, the Transparency Regulation, and national data protection laws. A “compliance by design” roadmap is proposed to integrate technological and legal solutions for sustainable food safety improvement. The scientific article was prepared within the framework of funding for scientific and (or) scientific and technical programs for 2024-2026, aimed at the implementation of the IRN project AP23489796 "Problems of regulating the legal regime of big data: domestic and international experience", funded by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan.; The paper reviews modern technological solutions based on big data and artificial intelligence for ensuring food safety and traceability, and analyzes the legal frameworks governing their application in Kazakhstan, the Eurasian Economic Union, and the European Union. The study employs a narrative review of regulatory acts, international standards, and academic publications focusing on the integration of digital technologies into HACCP systems, official control, risk management, data protection, algorithmic transparency, and cyber resilience. It is demonstrated that combining ISO 22000 and ISO 22005 with the GS1 EPCIS event model, IoT sensors, and machine learning algorithms enables faster hazard identification, targeted product recalls, and improved evidentiary reliability in audits, provided compliance with GDPR, the EU AI Act, NIS2, the Transparency Regulation, and national data protection laws. A “compliance by design” roadmap is proposed to integrate technological and legal solutions for sustainable food safety improvement. The scientific article was prepared within the framework of funding for scientific and (or) scientific and technical programs for 2024-2026, aimed at the implementation of the IRN project AP23489796 "Problems of regulating the legal regime of big data: domestic and international experience", funded by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan.

2026-01-01T00:00:00Z G.E. Turlybekova, N.S. KHanzharov V.A. Potapov, V.A. Potapov B. Abdizhapparova http://hdl.handle.net/123456789/2792 2026-10-22T06:53:30Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Eds analysis of the main mineral and organogenic elements of ashed camel milk and its derived products Authors: G.E. Turlybekova, N.S. KHanzharov; V.A. Potapov, V.A. Potapov B. Abdizhapparova Abstract: The article presents an EDS analysis of ash from camel milk and its derived products. Based on the results of the EDS analysis, the composition of the main mineral and organogenic elements in ash from camel milk, cottage cheese, kurt, and whey has been determined. The mass fractions of the main macro- and microelements contained in these products - sodium, potassium, calcium, phosphorus, magnesium, chlorine - as well as organogenic elements such as oxygen and carbon have been identified. The elemental composition of camel milk and derivatives obtained in the autumn and winter seasons has been compared, and the influence of feed and physiological factors on the formation of the elemental profile has been determined. Changes during technological processing of camel milk into fermented milk products have also been analyzed, and their functional significance for human body has been assessed. The experimental data indicate a high level of mineralization of the produced products, which determines their nutritional and biological value. Overall, the obtained research results substantiate the feasibility of using camel milk and its processed products in functional and therapeutic-preventive nutrition for various population groups.; В статье проведён EDS-анализ озоленного верблюжьего молока и его производных продуктов. По результатам проведённого EDS-анализа определён состав основных минеральных и органогенных элементов озолённого верблюжьего молока, творога, курта и молочной сыворотки. Определены массовые доли входящих в эти продукты основных макро- и микроэлементов - натрия, калия, кальция, фосфора, магния, хлора и органогенных элементов - кислорода и углерода. Проведено сравнение элементного состава верблюжьего молока и продуктов, полученных в осенний и зимний сезоны, и на этой основе выявлено влияние кормовых и физиологических факторов на формирование элементного профиля. Также проведён анализ изменений в процессе технологической переработки верблюжьего молока в кисломолочные продукты и проведена оценка их функциональной значимости для организма человека. Экспериментальные данные свидетельствуют о высоком уровне минерализации вырабатываемых продуктов, что обусловливает их пищевую и биологическую ценность. В совокупности полученные результаты исследований обосновывают целесообразность использования верблюжьего молока и продуктов его переработки в составе функционального и лечебно-профилактического питания различных слоёв населения.; Мақалада күлдендірілген түйе сүті мен оның туындыларының EDS-талдауs жүргізілді. ЭДС талдауының нәтижелеріне сүйене отырып, күлдендірілген түйе сүтінің, сүзбенің, құрттың және сарысудың негізгі минералды және органогенді элементтерінің құрамы анықталды. Бұл өнімдердегі негізгі макро- және микроэлементтердің – натрий, калий, кальций, фосфор, магний, хлордың – және органогенді элементтердің – оттегі мен көміртектің – массалық үлестері анықталды. Күзгі және қысқы маусымдарда алынған түйе сүті мен оның туындыларының элементтік құрамы салыстырылды, сондай-ақ жем мен физиологиялық факторлардың элементтік профильдің қалыптасуына әсері анықталды. Түйе сүтін ашытылған сүт өнімдеріне технологиялық өңдеу кезіндегі өзгерістер де талданды және олардың адам ағзасы үшін функционалдық маңыздылығы бағаланды. Тәжірибелік деректер алынған өнімдердің минералдану деңгейінің жоғары екенін көрсетеді, бұл олардың тағамдық және биологиялық құндылығын анықтайды. Жалпы алғанда, алынған зерттеу нәтижелері түйе сүті мен оның өңделген өнімдерін халықтың әртүрлі топтары үшін функционалды және емдік тамақтануда пайдаланудың орындылығын дәлелдейді.

2026-01-01T00:00:00Z K.ZH. Syman, A.ZH. Berdenkulova G.K. Tulindinova, R.B. ZHandavletova N.P. Korogod http://hdl.handle.net/123456789/2791 2026-10-22T06:22:43Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Natural compounds in products of plant and animal origin Authors: K.ZH. Syman, A.ZH. Berdenkulova; G.K. Tulindinova, R.B. ZHandavletova; N.P. Korogod Abstract: Natural compounds of animal and plant origin play a key role in maintaining human health and preventing diseases. Camel milk and sea buckthorn Hippophae rhamnoides are traditional food products and medicinal remedies with a unique composition and therapeutic properties. The aim of this work was a comprehensive study of the natural compounds in camel milk from Bactrian and Dromedary camels in the village of Nura (Ili District), as well as a comparative analysis of the biochemical composition of large-fruited and dessert varieties of sea buckthorn from the highland region of the village of Narynkol (Raiymbek District), Almaty Region. The scientific novelty lies in obtaining new data on the natural compounds of camel milk (proteins, fats, lactose, protein fractions, amino acids) and sea buckthorn (vitamins, antioxidants, flavonoids, carotenoids, organic acids, sugars, serotonin, omega fatty acids), considering species and varietal characteristics. An analysis of the chemical composition, protein fractions, and amino acids of the milk was conducted. In sea buckthorn, vitamins, antioxidants, flavonoids, carotenoids, organic acids, sugars, and serotonin were determined. The main natural compounds identified in camel milk were: proteins (3,4-5,2%), fats (5,8-7,3%), lactose (4,6-5,0%). Electrophoresis revealed casein fractions (αs, β, χ, γ) and whey proteins (immunoglobulins, serum albumin, α-lactalbumin, lactoferrin, lysozyme). Amino acid analysis showed a high content of essential amino acids (38,56-39,41 g/100 g protein). In sea buckthorn, a high content was found for vitamins C (up to 297 mg/100g), E (6,9-8,3 mg/100g), A (as carotenoids up to 55,3 mg/100g); flavonoids (265-346 mg/100g); phenolic compounds (600-795 mg/100g); carotenoids (20,0-55,3 mg/100g); organic acids (1,5-3,2%); sugars (9,6-15,0%); serotonin (0,8-1,2 mg/100g). Differences were revealed between large-fruited (high content of carotenoids, sugars) and dessert (high content of vitamin C, balanced sugar-acid index) varieties. For the first time, a detailed analysis of the natural compounds of camel milk and sea buckthorn was conducted, identifying species and varietal characteristics of their accumulation. The results can be used in the development of functional food products and biologically active supplements.; Жануар және өсімдік тектес табиғи қосылыстар адам денсаулығын сақтауда және аурулардың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Түйе сүті мен шырғанақ Hippophae rhamnoides дәстүрлі тағам өнімдері және емдік қасиеттері бар бірегей құрамға ие дәрілік заттар болып табылады. Ғылыми зерттеудің мақсаты, негізгі бағыттары мен идеялары. Бұл жұмыстың мақсаты Нұра ауылы (Іле ауданы) бактериандары мен дромедарларының түйе сүтіндегі табиғи қосылыстарды кешенді зерттеу, сондай-ақ Алматы облысының Нарынқол ауылында (Райымбек ауданы) өсетін ірі жемісті және десертті шырғанақ сорттарының биохимиялық құрамына салыстырмалы талдау жасау болды. Жұмыстың ғылыми және практикалық маңыздылығының қысқаша сипаттамасы. Ғылыми жаңалық түйе сүтінің (ақуыздар, майлар, лактоза, ақуыз фракциялары, аминқышқылдары) және шырғанақтың (витаминдер, антиоксиданттар, флавоноидтар, каротиноидтар, органикалық қышқылдар, қанттар, серотонин) табиғи қосылыстары туралы түрлік және сорттық ерекшеліктерін ескере отырып, жаңа мәліметтер алу болып табылады. Сүттің химиялық құрамына, ақуыз фракцияларына, аминқышқылдарына талдау жүргізілді. Шырғанақта витаминдер, антиоксиданттар, флавоноидтар, каротиноидтар, органикалық қышқылдар, қанттар, серотонин анықталды. Зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері мен талдауы, қорытындылары. Түйе сүтінде негізгі табиғи қосылыстар анықталды: ақуыздар (3,4-5,2%), майлар (5,8-7,3%), лактоза (4,6-5,0%). Электрофорез әдісімен казеин фракциялары (αs, β, χ, γ) және сарысу ақуыздары (иммуноглобулиндер, сарысу альбумині, α- лактальбумин, лактоферрин, лизоцим) анықталды. Аминқышқылдық талдау алмастырылмайтын аминқышқылдарының жоғары мөлшерін көрсетті (38,56-39,41 г/100 г ақуыз). Шырғанақта С дәруменінің (297 мг/100 г дейін), Е дәруменінің (6,9-8,3 мг/100 г), А дәруменінің (каротиноидтар түрінде 55,3 мг/100 г дейін); флавоноидтардың (265-346 мг/100 г); фенолдық қосылыстардың (600-795 мг/100 г); каротиноидтардың (20,0- 55,3 мг/100 г); органикалық қышқылдардың (1,5-3,2%); қанттардың (9,6-15,0%); серотониннің (0,8-1,2 мг/100 г) жоғары мөлшері анықталды. Ірі жемісті шырғанықта (каротиноидтардың, қанттардың жоғары мөлшері) және десертті түрінде (С дәруменінің жоғары мөлшері, теңдестірілген қант-қышқыл индексі) сорттары арасындағы айырмашылықтар анықталды. Жүргізілген зерттеудің құндылығы. Алғаш рет түйе сүті мен теңіз шырғанағының табиғи қосылыстарына олардың жинақталуының түрлік және сорттық ерекшеліктерін анықтай отырып, егжей-тегжейлі талдау жүргізілді. Жұмыс нәтижелерінің практикалық маңызы. Нәтижелерді функционалды тағам өнімдері мен биологиялық белсенді қоспаларды әзірлеу кезінде қолдануға болады.; Природные соединения животного и растительного происхождения играют ключевую роль в поддержании здоровья человека и профилактике заболеваний. Верблюжье молоко и облепиха Hippophae rhamnoides являются традиционными продуктами питания и лекарственными средствами, обладающими уникальным составом и терапевтическими свойствами. Целью данной работы явилось комплексное исследование природных соединений верблюжьего молока бактрианов и дромедаров из с. Нура (Илийский район), а также сравнительный анализ биохимического состава крупноплодных и десертных сортов облепихи из высокогорного района с. Нарынкол (Райымбекский район) Алматинской области. Научная новизна заключается в получении новых данных о природных соединениях верблюжьего молока (белки, жиры, лактоза, белковые фракции, аминокислоты) и облепихи (витамины, антиоксиданты, флавоноиды, каротиноиды, органические кислоты, сахара, серотонин, омега-жирные кислоты) с учетом видовых и сортовых особенностей. Проведен анализ химического состава, белковых фракций, аминокислот молока. В облепихе определяли витамины, антиоксиданты, флавоноиды, каротиноиды, органические кислоты, сахара, серотонин. В верблюжьем молоке идентифицированы основные природные соединения: белки (3,4- 5,2%), жиры (5,8-7,3%), лактоза (4,6-5,0%). Методом электрофореза выявлены фракции казеина (αs, β, χ, γ) и сывороточные белки (иммуноглобулины, сывороточный альбумин, α-лактальбумин, лактоферрин, лизоцим). Аминокислотный анализ показал высокое содержание незаменимых аминокислот (38,56-39,41 г/100 г белка). В облепихе установлено высокое содержание витаминов C (до 297 мг/100г), E (6,9-8,3 мг/100г), A (в виде каротиноидов до 55,3 мг/100г); флавоноидов (265-346 мг/100г); фенольных соединений (600-795 мг/100г); каротиноидов (20,0-55,3 мг/100г); органических кислот (1,5-3,2%); сахаров (9,6-15,0%); серотонина (0,8-1,2 мг/100г). Выявлены различия между крупноплодными (высокое содержание каротиноидов, сахаров) и десертными (высокое содержание витамина C, сбалансированный сахаро-кислотный индекс) сортами. Впервые проведен детальный анализ природных соединений верблюжьего молока и облепихи с выявлением видовых и сортовых особенностей их накопления. Результаты могут быть использованы при разработке функциональных продуктов питания и биологически активных добавок.

2026-01-01T00:00:00Z Ж.С. Алимкулов, А.А. Амантаева К.Т. Шаулиева, К.Н. Фазылова http://hdl.handle.net/123456789/2780 2026-10-16T12:14:55Z 2026-01-01T00:00:00Z

Title: Кормовой обогатительный концентрат для сельскохозяйственных животных Authors: Ж.С. Алимкулов, А.А. Амантаева; К.Т. Шаулиева, К.Н. Фазылова Abstract: В условиях современного развития агропромышленного комплекса одной из приоритетных и многоаспектных задач выступает обеспечение населения достаточным объемом продукции животноводства, соответствующей высоким требованиям качества и безопасности. Важнейшим условием увеличения объемов производства и повышения качества продукции является рациональное обеспечение сельскохозяйственных животных полнорационными кормами, оптимизированными по энергетической и протеиновой питательности, макро- и микроэлементному составу, а также биологически активным веществам, в строгом соответствии с физиологическими потребностями организма и прогнозируемым уровнем продуктивности. Широкое применение кровяной муки, костной муки, кукурузной муки, кукурузного глютена, фосфатного концентрата в составе кормового концентрата для дойных коров является актуальным. В связи с этим в настоящей работе разработан и научно обоснован рецептурный состав кормового обогатительного концентрата для дойных коров, обеспечивающий соответствие требованиям по уровню питательности, биологической полноценности и эффективности использования в условиях интенсивного молочного производства. В рамках исследования был сформирован расчетный рецепт кормового обогатительного концентрата, на основе которого изготовлены опытно- промышленные партии. Проведена комплексная оценка их химического состава, энергетической и питательной ценности, а также определены показатели пробиотической активности. Результаты экспериментальных исследований показали, что замещение пшеничных отрубей компонентами животного и растительного происхождения, в частности кровяной мукой (3%), костной мукой (2%) и кукурузным глютеном (5%), способствует существенному увеличению содержания переваримого протеина на 65–75%. Наряду с этим отмечено улучшение ряда других качественных характеристик кормового обогатительного концентрата, что свидетельствует о высокой эффективности предложенной рецептуры. В работе раскрыто и научно обосновано положительное влияние кормового обогатительного концентрата на продуктивные и биологические показатели сельскохозяйственных животных. Установлено, что включение кормового обогатительного концентрата в рацион дойных коров способствует повышению уровня молочной продуктивности, улучшению качественных характеристик молока, включая жирность и белковый состав. Одновременно выявлено, что использование данного концентрата оказывает стимулирующее воздействие на рост и развитие животного, что выражается в увеличении среднесуточных удоев молока. Полученные результаты свидетельствуют о высокой эффективности применения кормового обогатительного концентрата как функционального кормового компонента, направленного на интенсификацию процессов производства молока и повышение продуктивности животных в целом.; Агроөнеркәсіптік кешеннің қазіргі заманғы дамуы жағдайында көп аспектілі міндеттердің бірі халықты сапалы мен қауіпсіздіктің жоғары талаптарына сәйкес келетін мал шаруашылығы өнімдерінің жеткілікті көлемімен қамтамасыз ету болып табылады. Өндіріс көлемін ұлғайтудың және өнім сапасын арттырудың маңызды шарты ауыл шаруашылығы жануарларын энергетикалық және протеиндік қоректенуі, макро - және микроэлементтік құрамы, сондай-ақ биологиялық белсенді заттар бойынша оңтайландырылған, организмнің физиологиялық қажеттіліктеріне және өнімділіктің болжамды деңгейіне қатаң сәйкес келетін толыққанды азықпен ұтымды қамтамасыз ету болып табылады. Қан ұны, сүйек ұны, жүгері ұны, жүгері глютені, фосфат концентратын сауынды сиырларға арналған жемшөп концентраты ретінде кеңінен қолдану бүгінгі күні өзекті мәселе. Осыған байланысты, осы жұмыста сүтті сиырларға арналған жемшөп концентратының рецептуралық құрамы әзірленді және ғылыми негізделген, ол қарқынды сүт өндірісі жағдайында тағамдық деңгейі, биологиялық толықтығы және пайдалану тиімділігі бойынша талаптарға сәйкестігін қамтамасыз етеді. Зерттеу аясында жемшөп концентратының есептік рецепті жасалды, оның негізінде тәжірибелік-өнеркәсіптік партиялар жасалды. Олардың химиялық құрамына, энергетикалық және тағамдық құндылығына кешенді бағалау жүргізілді, сондай-ақ пробиотикалық белсенділік көрсеткіштері анықталды. Эксперименттік зерттеулердің нәтижелері бидай кебегін жануарлар мен өсімдік тектес компоненттермен, атап айтқанда қан ұнымен (3%), сүйек ұнымен (2%) және жүгері глютенімен (5%) алмастыру сіңімді ақуыз құрамының 65-75% - ға айтарлықтай өсуіне ықпал ететінін көрсетті. Сонымен қатар, жемшөп концентратының бірқатар басқа сапалық сипаттамаларының жақсаруы байқалды, бұл ұсынылған формуланың жоғары тиімділігін көрсетеді. Жұмыста жемшөп байыту концентратының (ЖБК) ауыл шаруашылығы жануарларының өнімді және биологиялық көрсеткіштеріне оң әсері ашылған және ғылыми негізделген. Сауын сиырлардың рационына ЖБК қосу сүт өнімділігінің деңгейін арттыруға, сүттің сапалық сипаттамаларын, оның ішінде май мен ақуыз құрамын жақсартуға ықпал ететіні анықталды. Сонымен қатар, бұл концентратты қолдану жас жануарлардың өсуіне және дамуына ынталандырушы әсер ететіні анықталды, бұл бұзаулардың тірі салмағының орташа тәуліктік өсуінің артуымен көрінеді. Алынған нәтижелер сүт өндіру процестерін қарқындатуға және жалпы жануарлардың өнімділігін арттыруға бағытталған функционалдық жемшөп компоненті ретінде қолданудың жоғары тиімділігін көрсетеді.; Under the current development of the agro-industrial sector, one of the key and multifaceted challenges is to ensure an adequate supply of livestock products that meet high standards of quality and safety. A crucial prerequisite for increasing production volumes and improving product quality is the provision of farm animals with nutritionally balanced complete feeds optimized in terms of energy and protein content, macro- and microelement composition, as well as biologically active substances, in strict accordance with the physiological requirements of the animals and the expected level of productivity. The incorporation of blood meal, bone meal, corn meal, corn gluten meal, and phosphate concentrate into feed supplements for dairy cows is of considerable practical importance. Accordingly, this study developed and scientifically substantiated the formulation of a feed enrichment concentrate for dairy cows that meets the required nutritional specifications, ensures biological adequacy, and provides efficient utilization under intensive dairy production systems. Within the framework of this study, a calculated formulation of the feed enrichment concentrate was developed, and pilot-scale batches were subsequently produced based on the proposed recipe. A comprehensive evaluation of their chemical composition, energy and nutritional value, as well as probiotic activity, was carried out. The experimental results demonstrated that replacing wheat bran with animal- and plant-derived ingredients, specifically blood meal (3%), bone meal (2%), and corn gluten meal (5%), resulted in a substantial increase in digestible protein content by 65–75%. In addition, several other quality characteristics of the feed enrichment concentrate were improved, confirming the high efficacy of the proposed formulation. The study elucidated and scientifically substantiated the positive effects of the feed enrichment concentrate on the productive performance and biological parameters of farm animals. It was established that the inclusion of the feed enrichment concentratesin the diets of dairy cows enhanced milk yield and improved milk quality characteristics, including milk fat content and protein composition. Furthermore, the use of the concentrate was found to stimulate animal growth and development, as evidenced by an increase in average daily milk yield. These findings demonstrate the high efficacy of the feed enrichment concentrate as a functional feed ingredient aimed at intensifying milk production processes and enhancing the overall productivity of dairy cows.

2026-01-01T00:00:00Z